Từ ngày 28 đến 30/01/2026, đoàn công tác của Ủy ban Hải dương học liên Chính phủ Việt Nam (IOC Việt Nam) đã tham dự Cuộc họp tham vấn chiến lược nhóm cố vấn Tiếu ban Hải dương học Liên Chính phủ khu vực Tây Thái Bình Dương (IOC/WESTPAC) mở rộng năm 2026 (Expanded IOC/WESTPAC Advisory Group – Strategic Consultative Meeting 2026), tổ chức tại Penang, Malaysia.
Cuộc họp là diễn đàn tham vấn chiến lược quan trọng nhằm thảo luận các định hướng ưu tiên của IOC/UNESCO và IOC/WESTPAC trong giai đoạn tới. Các đại biểu đã trao đổi về việc triển khai Chiến lược trung hạn IOC giai đoạn 2022–2029, xây dựng Chương trình và Dự toán ngân sách nhiệm kỳ 2026–2027, hoạt động của Nhóm Tư vấn tài chính liên kỳ (IFAG), cũng như tiến trình cải cách các hệ thống IODE/IOC, GOOS/IOC và hoạt động của các nhóm công tác về phát triển năng lực, hiểu biết đại dương (Ocean Literacy) và khung pháp lý toàn cầu vì đại dương công bằng, bền vững và hòa bình (Hiệp định BBNJ - Biodiversity Beyond National Jurisdiction).
Đoàn IOC Việt Nam tham dự Cuộc họp tham vấn chiến lược nhóm cố vấn Tiếu ban Hải dương học Liên Chính phủ khu vực Tây Thái Bình Dương (WESTPAC) mở rộng năm 2026 tại Penang, Malaysia
Bên cạnh đó, cuộc họp tập trung rà soát tiến độ triển khai Thập kỷ Khoa học Đại dương vì Phát triển bền vững (2021–2030) tại khu vực Tây Thái Bình Dương, bao gồm đánh giá giữa kỳ của UNESCO và các Hành động Thập kỷ do IOC/WESTPAC dẫn dắt, như quy hoạch không gian biển, giảm thiểu rác thải nhựa, phát triển mạng lưới đào tạo – nghiên cứu khu vực và các chương trình dự báo hệ sinh thái biển.
Đặc biệt, trong ngày 29/01/2026, tại phiên thảo luận mở, PGS.TS Đào Việt Hà, Chủ tịch IOC Việt Nam, Viện trưởng Viện Hải dương học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Trưởng đoàn công tác IOC Việt Nam, đã trình bày tham luận về tăng cường năng lực nghiên cứu sinh học hải dương gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và thực hiện các cam kết quốc tế, trong đó nhấn mạnh vai trò của khoa học – công nghệ trong bối cảnh triển khai Hiệp định BBNJ và Thập kỷ Khoa học Đại dương. Tham luận đề xuất phát triển hạ tầng nghiên cứu sinh học hải dương hiện đại, kết hợp nghiên cứu bảo tồn nguồn gen sinh vật biển, sinh sản nhân tạo và tích hợp cơ sở dữ liệu, các công cụ phân tích tiên tiến nhằm phục vụ quản lý, giám sát và dự báo tài nguyên, môi trường biển trong khu vực.
PGS. TS. Đào Việt Hà, Chủ tịch IOC Việt Nam, Viện trưởng Viện Hải dương học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phát biểu tại cuộc họp
Thông qua việc tham dự và đóng góp tích cực tại cuộc họp, IOC Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò chủ động trong các hoạt động của IOC/WESTPAC, đồng thời tăng cường kết nối với các quốc gia thành viên và đối tác quốc tế, góp phần thúc đẩy hợp tác khoa học biển và quản trị đại dương bền vững.
(Hà Anh, IOC Việt Nam)
Những kiến trúc sư vô hình của hành tinh - Thực vật phù du điều hòa khí hậu trái đất
Nhỏ hơn cả một hạt bụi nhưng lại đóng vai trò khổng lồ, Coccolithophore – một loài thực vật phù du – là những người hùng thầm lặng trong việc điều hòa khí hậu, duy trì hệ sinh thái đại dương và ghi lại lịch sử hàng triệu năm của Trái đất.
Để tôn vinh những đóng góp to lớn này, năm viện nghiên cứu hàng đầu châu Âu đã khởi xướng một sáng kiến, đề xuất chọn ngày 10 tháng 10 hàng năm làm Ngày Quốc tế tảo Coccolithophore. Mục tiêu của các nhà khoa học là nâng cao nhận thức toàn cầu về cách đánh giá và ghi nhận vai trò quan trọng của những sinh vật nhỏ bé nhất lại có thể tạo ra tác động vĩ đại nhất cho hành tinh.
(Nguồn Ruder Bošković Institute Croatia, 2025)
Vai trò sống còn của những sinh vật tí hon
Coccolithophore là một loại tảo đơn bào, chứa chất diệp lục và trôi nổi trong tầng nước biển nơi có ánh nắng mặt trời. Điểm đặc biệt của chúng là lớp vỏ được bao bọc bởi các tấm canxi cacbonat (CaCO₃) tinh xảo gọi là Coccolith.
Dù có kích thước siêu nhỏ, chúng là một trong những cỗ máy điều hòa carbon tự nhiên hiệu quả nhất Trái Đất:
• Hấp thụ carbon: Mỗi năm, chúng tạo ra hơn 1,5 tỷ tấn canxi cacbonat, thu giữ một lượng lớn carbon dioxide (CO₂) từ khí quyển.
• "Máy bơm carbon sinh học": Khi chết đi, lớp vỏ canxit nặng của chúng chìm nhanh xuống đáy đại dương, mang theo carbon và cô lập nó trong các lớp trầm tích biển sâu hàng thiên niên kỷ.
• Sản xuất Oxy: Giống như thực vật trên cạn, chúng quang hợp và giải phóng oxy vào khí quyển.
• Nền tảng của lưới thức ăn torng đại dương: Chúng là nguồn thức ăn quan trọng cho nhiều sinh vật biển, duy trì sự sống của đại dương.
Sự cân bằng mong manh đang bị đe dọa
Tuy nhiên, sự tồn tại của những "người gác đền" khí hậu này đang gặp rủi ro nghiêm trọng. Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nhiệt độ, thành phần hóa học (axit hóa đại dương) và hàm lượng dinh dưỡng trong nước biển. Những thay đổi này không chỉ đe dọa sự sống của Coccolithophore mà còn ảnh hưởng đến sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái phụ thuộc vào chúng.
Tại sao Coccolithophore lại đặc biệt?
Điểm khác biệt của Coccolithophore so với các loài sinh vật phù du khác nằm ở vai trò kép độc đáo của chúng trong chu trình carbon và khả năng ghi lại lịch sử Trái Đất.
Giáo sư Alex Poulton thuộc Trung tâm Lyell giải thích: "Không giống như các nhóm khác, chúng tạo nên các mảng canxi cacbonat phức tạp, không chỉ giúp hấp thụ carbon dioxide mà còn vận chuyển nó vào các trầm tích đại dương sâu thẳm. Quá trình này để lại một hồ sơ địa chất đặc biệt, cho phép chúng ta nghiên cứu cách chúng phản ứng với biến đổi khí hậu trong quá khứ và dự đoán tốt hơn vai trò của chúng trong tương lai."
Nói cách khác, chúng vừa là máy bơm carbon, vừa là kho lưu trữ khí hậu vô giá. Theo thời gian, các lớp vỏ coccolith tích tụ, nén chặt và hình thành các lớp đá phấn và đá vôi khổng lồ, ghi lại dấu ấn về điều kiện khí hậu của Trái Đất qua từng thời đại.
Tiến sĩ Jelena Godrijan, một nhà nghiên cứu hàng đầu tại Viện Ruđer Bošković, mô tả một cách đầy hình ảnh: "Chúng là những kiến trúc sư vô hình của đại dương, tạo nên những mảng kiến trúc nhỏ bé, trở thành kho lưu trữ khổng lồ về khí hậu Trái Đất. Bằng cách nghiên cứu chúng, chúng ta có thể khám phá cách các quá trình tự nhiên có thể giúp con người ứng phó với biến đổi khí hậu."
Nhịp điệu vũ trụ: quỹ đạo trái đất đã điều khiển quá trình tiến hóa của vi tảo như thế nào?
Coccolithophore, loài tảo cực nhỏ sản xuất một nửa lượng đá vôi trong đại dương, đóng vai trò then chốt trong chu trình carbon và hóa học của biển. Một nghiên cứu đột phá vừa được công bố trên tạp chí Nature đã tiết lộ rằng quá trình tiến hóa kéo dài hàng triệu năm của chúng không hề ngẫu nhiên, mà chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những thay đổi trong quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời.
Giải mã lịch sử từ 9 triệu hóa thạch
Coccolithophore là loại tảo đơn bào, bao quanh mình bằng những tấm khiên canxi cacbonat (đá vôi) nhỏ xíu gọi là "Coccolith". Khi chúng chết đi, những tấm khiên này chìm xuống đáy biển và tích tụ trong các lớp trầm tích, tạo thành một cuốn nhật ký hóa thạch hoàn hảo ghi lại lịch sử tiến hóa của chúng.
Nhóm các nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu khoa học Phát triển Pháp (CNRS) dẫn đầu đã thực hiện một công trình nghiên cứu với quy mô lớn:
• Họ đã phân tích 9 triệu mẫu Coccolith hóa thạch từ nhiều địa điểm trong các vùng biển nhiệt đới.
• Các mẫu vật này trải dài trong khoảng thời gian 2,8 triệu năm.
• Công nghệ hiện đại như kính hiển vi tự động và trí tuệ nhân tạo (AI) đã được sử dụng để đo lường và phân loại tự động từng hóa thạch.
Mối liên hệ giữa quỹ đạo và sự sống
Kết quả phân tích đã cho thấy một quy luật đáng kinh ngạc: kích thước và hình dạng của Coccolith biến đổi theo các chu kỳ đều đặn kéo dài 100.000 và 400.000 năm. Đáng chú ý, đây cũng chính là nhịp điệu thay đổi hình dạng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời (gọi là độ lệch tâm). Các nhà khoa học đã tìm ra mối liên hệ nhân quả:
• Khi quỹ đạo gần tròn (Độ lệch tâm thấp): Giống như quỹ đạo ngày nay, các vùng xích đạo có khí hậu ổn định và ít thay đổi theo mùa. Điều này tạo điều kiện cho các loài Coccolithophore không quá chuyên biệt (generalist) phát triển mạnh và thống trị khắp các đại dương.
• Khi quỹ đạo hình elip hơn (Độ lệch tâm cao): Trái Đất sẽ có lúc ở gần hoặc xa Mặt Trời hơn, tạo ra sự khác biệt mùa rõ rệt hơn ở gần xích đạo. Môi trường biến động này đã thúc đẩy quá trình đa dạng hóa, tạo ra nhiều loài chuyên biệt hơn để thích nghi với các điều kiện sống cụ thể. Tuy nhiên, tổng lượng đá vôi mà chúng tạo ra trong giai đoạn này lại ít hơn.
Từ tiến hóa sinh học đến khí hậu toàn cầu
Phát hiện này có ý nghĩa vô cùng to lớn, vì Coccolithophore sản xuất một nửa lượng đá vôi trong đại dương, chúng là nhân tố chính trong việc hấp thụ carbon từ khí quyển và quyết định thành phần hóa học của nước biển.
Sự thay đổi theo chu kỳ về mức độ đa dạng và khả năng sản xuất đá vôi của chúng, vốn được điều khiển bởi quỹ đạo Trái Đất, rất có thể đã đóng một vai trò then chốt trong việc điều hòa khí hậu cổ đại. Điều này có thể giúp giải thích những biến đổi khí hậu bí ẩn trong các thời kỳ ấm áp trong quá khứ của hành tinh.
Nói cách khác, vào những thời kỳ ấm áp khi Trái Đất không có băng ở các cực, có lẽ chính sự tiến hóa của những sinh vật nhỏ bé này đã thiết lập nhịp điệu cho khí hậu hành tinh.
(Nguồn Ruder Bošković Institute Croatia, 2025; IOCVN tổng hợp thông tin)
(Hình ảnh được thiết kế bởi Bảo tàng Hải dương học)
Từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/2025, đoàn công tác của Việt Nam do PGS.TS. Đào Việt Hà – Viện trưởng Viện Hải dương học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Chủ tịch IOC Việt Nam – làm Trưởng đoàn, đã tham dự Phiên họp Hội đồng Chấp hành lần thứ 58 và Đại hội đồng lần thứ 33 của Ủy ban Hải dương học liên Chính phủ (IOC) tại trụ sở UNESCO, Paris, Cộng hòa Pháp.
Đại hội đồng IOC là cơ quan ra quyết định cao nhất của IOC, họp định kỳ hai năm một lần. Kỳ họp lần này, với sự tham gia của hơn 150 quốc gia thành viên, không chỉ tổng kết hoạt động trong nhiệm kỳ vừa qua mà còn định hướng chiến lược phát triển khoa học biển toàn cầu trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm đại dương và các thách thức toàn cầu khác.
Đoàn đại biểu Việt Nam tại phiên khai mạc Kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 33 của Ủy ban Hải dương học liên Chính phủ (IOC), diễn ra tại trụ sở UNESCO, Paris, ngày 25/6/2025.
Trong khuôn khổ các phiên họp toàn thể, đoàn Việt Nam đã có hai bài phát biểu chính thức, nhấn mạnh vai trò tích cực và cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ về khoa học biển. Đặc biệt, đoàn đã giới thiệu các sáng kiến và thành tựu của Việt Nam trong khuôn khổ IOC/WESTPAC, nổi bật là hoạt động của Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo về Độc tố biển và An toàn thực phẩm của IOC/UNESCO (IOC/WESTPAC RTRC-MTSS) tại khu vực Tây Thái Bình Dương do Viện Hải dương học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì. Những nội dung này đã góp phần khẳng định vai trò của Việt Nam trong việc thúc đẩy Thập kỷ Khoa học Đại dương vì sự Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc.
Đặc biệt, trong phiên họp ngày 2/7, Đại hội đồng IOC đã tiến hành bầu Ban Lãnh đạo IOC và các thành viên Hội đồng Chấp hành nhiệm kỳ mới. Đại diện Việt Nam đã thực hiện quyền cầm lá phiếu và tham gia bỏ phiếu, thể hiện vai trò tích cực và có trách nhiệm của Việt Nam trong cơ chế hợp tác đa phương về quản trị và khoa học đại dương.
PGS. TS. Đào Việt Hà – Đại diện đoàn Việt Nam thực hiện quyền bỏ phiếu bầu Ban lãnh đạo IOC và các thành viên Hội đồng Chấp hành ngày 2/7/2025 trong khuôn khổ Kỳ họp Đại hội đồng.
Việc tham dự Đại hội đồng IOC lần thứ 33 không chỉ là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế trong cộng đồng khoa học biển quốc tế, mà còn mở ra nhiều hướng hợp tác thiết thực trong nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ, và quản lý tài nguyên biển – hải đảo một cách bền vững.
Đại diện đoàn Việt Nam và các nước thành viên IOC/WESTPAC chụp ảnh lưu niệm trước trụ sở UNESCO, Paris, Pháp.
(Nguồn Hà Anh, IOC Việt Nam)
Hội nghị Nice thông qua Tuyên bố nhấn mạnh tầm quan trọng sống còn của đại dương đối với sự sống trên hành tinh của chúng ta, vai trò thiết yếu trong việc giảm thiểu biến đổi khí hậu
NICE, PHÁP, ngày 13 tháng 6 — Sau một tuần cân nhắc và thảo luận, Hội nghị Đại dương của Liên hợp quốc đã nhất trí thông qua tuyên bố chung có tên “Đại dương của chúng ta, tương lai của chúng ta: đoàn kết vì hành động khẩn cấp”, nhấn mạnh rằng đại dương đóng vai trò thiết yếu trong việc giảm thiểu những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
"Đại dương đóng vai trò nền tảng đối với sự sống trên hành tinh của chúng ta và tương lai của chúng ta, và chúng tôi vẫn vô cùng lo ngại về tình trạng khẩn cấp toàn cầu mà đại dương đang đối mặt", tài liệu kết quả của Hội nghị (A/CONF.230/2025/L.1) nêu rõ, đồng thời cho biết thêm: "Hành động của chúng ta chưa được triển khai với tốc độ hoặc quy mô cần thiết để đạt được Mục tiêu 14 và hiện thực hóa Chương trình nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững".
Tuyên bố, còn được gọi là “Kế hoạch hành động Đại dương Nice”, bày tỏ mối quan ngại sâu sắc rằng khả năng của đại dương và các hệ sinh thái của nó trong việc điều hòa khí hậu và hỗ trợ thích ứng đã bị “suy yếu”.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của mối liên hệ giữa đại dương, khí hậu và đa dạng sinh học, Tuyên bố đã kêu gọi tăng cường hành động toàn cầu để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và axít hóa đại dương. Tuyên bố cũng nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của việc thực hiện các thỏa thuận và khuôn khổ khác nhau của Liên Hợp Quốc, công nhận rằng điều này sẽ làm giảm đáng kể rủi ro và tác động của biến đổi khí hậu, đồng thời giúp đảm bảo sức khỏe, việc sử dụng bền vững và khả năng phục hồi của đại dương.
Nhấn mạnh thêm sự cần thiết phải thích nghi với “những tác động không thể tránh khỏi” của biến đổi khí hậu, Tuyên bố khẳng định tầm quan trọng của việc thực hiện đầy đủ và hiệu quả Công ước về Đa dạng sinh học và các Nghị định thư của nó, cũng như Khung thỏa thuận Côn Minh-Montreal bảo vệ sự đa dạng sinh học toàn cầu (COP15-2022).
Tuyên bố khen ngợi sự lãnh đạo của các quốc đảo nhỏ đang phát triển trong việc nêu bật và hướng tới giải quyết tình trạng mực nước biển dâng cao, đồng thời bày tỏ quan ngại về mức độ ô nhiễm nhựa đang cao và gia tăng nhanh chóng cũng như những tác động tiêu cực của nó đến môi trường.
Tuyên bố tái khẳng định cam kết chung về việc đẩy nhanh hành động nhằm ngăn ngừa, giảm đáng kể và kiểm soát ô nhiễm biển ở mọi loại, đồng thời nhắc lại nhu cầu tăng cường kiến thức khoa học về hệ sinh thái biển sâu.
Hơn nữa, văn kiện kết quả của Hội nghị đã công nhận "những cơ hội to lớn" do các nền kinh tế biển bền vững mang lại cho các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển, và đặc biệt là các quốc gia đảo nhỏ đang phát triển và các nước kém phát triển nhất, để xóa đói giảm nghèo và đạt được tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội.
Tuyên bố công nhận vai trò cơ bản của các công cụ quản lý, chẳng hạn như các kế hoạch đại dương bền vững, trong việc đạt được nền kinh tế đại dương bền vững và quản lý bền vững các khu vực đại dương thuộc thẩm quyền quốc gia. Tuyên bố khuyến khích tất cả các quốc gia thúc đẩy các chương trình quản lý có sự tham gia đối với nghề cá quy mô nhỏ và nhấn mạnh tầm quan trọng của các nỗ lực trong các tổ chức quản lý nghề cá khu vực nhằm thiết lập các biện pháp quản lý hợp lý cho nghề cá bền vững và công nhận vai trò quan trọng của vận tải biển, các tuyến đường và cơ sở hạ tầng trong nền kinh tế toàn cầu, thương mại, an ninh lương thực và năng lượng.
Ghi nhận việc thông qua Hiệp định về Đa dạng sinh học biển tại các Khu vực ngoài phạm vi quyền tài phán quốc gia, tuyên bố kêu gọi các quốc gia và tổ chức hội nhập kinh tế khu vực chưa thực hiện việc này nên xem xét ký kết và phê chuẩn, chấp thuận hoặc chấp thuận Hiệp định.
Tuyên bố cũng kêu gọi các Quốc gia đẩy mạnh các chiến dịch nâng cao nhận thức và giáo dục ở cấp độ địa phương, quốc gia, khu vực và quốc tế nhằm thông tin cho công chúng về tầm quan trọng của một đại dương khỏe mạnh và các hệ sinh thái biển kiên cường. Ngoài ra, tuyên bố còn nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về việc xây dựng hệ thống quan trắc báo cáo về hiện trạng môi trường biển của quốc gia và lập bản đồ các hệ sinh thái ven biển, biển và đáy đại dương để cung cấp thông tin cho các quyết định chính sách, quy hoạch phát triển, quản lý tổng hợp vùng ven biển và quy hoạch bảo tồn.
Hành động vì đại dương phải dựa trên khoa học và kiến thức tốt nhất hiện có, bao gồm kiến thức truyền thống, kiến thức của người dân bản địa và hệ thống kiến thức địa phương, đồng thời công nhận và tôn trọng quyền của người dân bản địa và cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn, phục hồi và sử dụng bền vững đại dương, biển và tài nguyên biển để phát triển bền vững.
Tuyên bố cũng thừa nhận rằng Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG) 14 là một trong những Mục tiêu được tài trợ ít nhất và việc đẩy nhanh hành động vì đại dương trên toàn cầu đòi hỏi nguồn tài chính đáng kể và dễ tiếp cận cũng như việc thực hiện các cam kết và nghĩa vụ hiện có theo các thỏa thuận liên chính phủ có liên quan.
Hội nghị Đại dương Liên hợp quốc năm 2025 nhằm hỗ trợ việc thực hiện Mục tiêu phát triển bền vững số 14 (SDG14): Bảo tồn và sử dụng bền vững các đại dương, biển và tài nguyên biển vì mục tiêu phát triển bền vững, đã được tổ chức nhằm thúc đẩy cam kết giữa các quốc gia, nhà lãnh đạo thế giới, các cơ quan và nhóm môi trường.
(Nguồn UN Press.un.org)
